Jankiel Wiernik
Biografia
Jankiel Wiernik urodził się w 1889 roku w Białej Podlaskiej i przed wybuchem II wojny światowej mieszkał w Warszawie, pracując jako wykwalifikowany cieśla i rządca domu należącego do rodziny Krzywoszewskich.
23 sierpnia 1942 roku został deportowany z warszawskiego getta do obozu zagłady Treblinka. Po przybyciu został wyselekcjonowany do pracy i pracował m.in. przy transporcie zwłok, budowie baraków, straży i bramy wejściowej, zyskując dostęp do terenu Treblinki I i Treblinki II.
Wiernik był jednym z organizatorów zbrojnego buntu więźniów w Treblince w sierpniu 1943 roku, gdzie uciekł 2 sierpnia 1943 roku. Po ucieczce zabijając siekierą strażnika dotarł do Warszawy, gdzie był ukrywany przez rodzinę Krzywoszewskich, otrzymał fałszywą kartę tożsamości Kowalczyk i zaczął spisywać swoje wspomnienia.
Po wojnie ukrywał się pod nazwiskiem Jana Smarzyńskiego podczas powstania warszawskiego i brał udział w jego działaniach w ramach Armii Ludowej. W 1949 roku wyemigrował do Szwecji, a następnie do Izraela; w latach 50. zbudował drewnianą makietę obozu w Treblince, którą zaprezentował podczas procesu Eichmana w 1961 roku. W 1947 roku jego zeznania stanowiły także materiał dowodowy na procesie Ludwiga Fischera.
Rok w Treblince, opisywany jako "najbardziej wstrząsający dokument tamtych czasów", został wydany w wersji konspiracyjnej, a później przekazany do Londynu. Wiernik zrelacjonował w nim krok po kroku etapy eksterminacji, od przybycia transportów po spalanie zwłok na rusztach kolejowych.
W późniejszych latach Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa wydała go w 2003 roku z przedmową Władysława Bartoszewskiego. Zmarł 12 grudnia 1972 roku w Riszon le-Cijjon i został pochowany na cmentarzu Ganei Ester.